Internetconsultatie Wet naburig recht deepfakes van personen

In dit standpunt reageert Open Nederland op de internetconsultatie ‘Wet naburig recht deepfakes van personen’.

Open Nederland is de vereniging die zich inzet voor ‘open’ in de breedste zin van het woord. Wij vertegenwoordigen organisaties en makers die werken aan open overheid, open data, open erfgoed en open cultuur.

Open Nederland maakt zich ernstige zorgen over het plan om een nieuw ‘naburig recht’ in te voeren voor deepfakes. Wij begrijpen heel goed dat deepfakes risico’s met zich meebrengen, zoals fraude en nepnieuws. Maar het inzetten van een op het auteursrecht lijkend instrument om dit op te lossen, is volgens ons de verkeerde keuze.

Verkeerd juridisch kader Een stem of een gezicht is een persoonskenmerk, geen kunstwerk. Het is niet iets wat je ‘maakt’. Door hier een eigendomsrecht van te maken dat tot 70 jaar na de dood geldt, maak je onze geschiedenis privébezit. Dat gaat in tegen alles waar een vrij publiek domein voor staat. Bescherming tegen misbruik moet geregeld worden via het strafrecht of privacywetten (AVG), niet door informatie achter slot en grendel te zetten. Er zijn bovendien al Europese regels (AI-Verordening, artikel 50) die verplichten om aan te geven wanneer iets een deepfake is. Er is geen nieuwe wet nodig; we moeten de bestaande regels beter handhaven.

70 jaar is veel te lang Het auteursrecht beschermt makers normaal gesproken tot 70 jaar na hun dood, zodat zij en hun nabestaanden kunnen profiteren van een creatieve investering. Maar een stem of uiterlijk is geen creatieve prestatie; je wordt ermee geboren. Er is geen bewijs dat een termijn van 70 jaar nodig is om de persoonlijke levenssfeer te beschermen. Het gevolg is wel dat onze gedeelde geschiedenis voor lange tijd ‘op slot’ gaat. Dat is onacceptabel. Open Nederland verzet zich actief tegen het verkleinen van het publiek domein.

Open Nederland bekijkt wetgeving via vier pijlers: toegang tot informatie, kennis, cultuur en technologie. Hieronder leggen we onze bezwaren per punt uit.

Toegang tot informatie

Nederlandse regels in een Europese markt Als Nederland in zijn eentje zo’n wet invoert, zorgt dat voor verwarring in Europa. Makers en internetbedrijven werken over grenzen heen. Het is onduidelijk hoe een Nederlandse wet werkt op het wereldwijde internet. Dit soort regels moet je in Europees verband afspreken, anders zadel je Nederlandse makers op met ingewikkelde regels die in het buitenland niet gelden.

Investeer in open standaarden voor herkomst en authenticiteit In plaats van een verbodsrecht, raadt Open Nederland aan om in te zetten op open standaarden die de authenticiteit van media bevestigen. Er zijn al dergelijke standaarden in ontwikkeling – waaronder C2PA en SynthID – die helpen om mensgemaakte content en AI-gegenereerde content van elkaar te onderscheiden. Deze publiek domein metadata verbeterd de mogelijkheden voor burgers om deepfakes te herkennen en hun rechten in te roepen.

Toegang tot kennis

Rem op vernieuwend onderwijs Het onderwijs verandert. Nieuwe technologie maakt het mogelijk om kennisoverdracht interactief te maken, bijvoorbeeld door historische figuren vragen te laten beantwoorden via AI. Als je voor elk project toestemming moet vragen aan erfgenamen – die vaak onvindbaar zijn – worden dit soort projecten onmogelijk. Dat is een gemiste kans voor onze kenniseconomie.

Feiten worden eigendom Je stem en uiterlijk horen bij wie je bent. Als nabestaanden of bedrijven via deze wet kunnen verbieden dat die kenmerken gebruikt worden, kunnen zij bepalen hoe het verhaal van een overleden persoon wordt verteld. Documentairemakers, historici en journalisten worden dan beperkt in hun werk. Feiten en geschiedenis mogen geen eigendom worden van private partijen.

Investeer in mediawijsheid Open Nederland adviseert om te investeren in kennis en mediawijsheid. Leer burgers hoe ze deepfakes herkennen en wijs hen op de rechten die ze al hebben via bestaande wetgeving.

Toegang tot cultuur

Het probleem van de ‘verweesde werken’ Musea en archieven hebben nu al veel last van ‘verweesde werken’: materiaal waarvan niemand weet wie de eigenaar is. Deze wet maakt dat probleem groter. Straks is er voor elk stukje historische data toestemming nodig van nabestaanden. Als die niet te vinden zijn, durven archieven en musea niets meer met hun collecties te doen uit angst voor claims.

Chilling effect voor makers en internetfilters De wet stelt dat toestemming nodig is voor het maken van een deepfake. Veel internetcultuur (zoals memes, fan-art en satire) gebruikt deze technieken. Hoewel de wet een uitzondering maakt voor satire, is de grens tussen ‘satire’ en ‘creatief hergebruik’ vaak vaag. Bovendien kunnen internetplatforms satire niet voldoende automatisch herkennen. Om risico’s te vermijden, zullen zij strenger gaan filteren dan de wet voorschrijft. Makers zullen uit angst voor juridische consequenties stoppen met het maken van parodieën. Dit verschraalt onze online cultuur en is een gevaar voor het democratische debat.

Toegang tot technologie

Oneerlijke regels voor nieuwe techniek Het wetsvoorstel richt zich specifiek op “artificiële intelligentie” (AI). Dat is juridisch onhandig en veroudert snel. Een nepvideo die met de hand is bewerkt (bijvoorbeeld met Photoshop of CGI) mag wel, maar dezelfde video gemaakt met AI mag niet. Dat is meten met twee maten. Het benadeelt makers die moderne, toegankelijke tools gebruiken en remt de innovatie in Nederland.