Open Source

Standpunt Vereniging Open Nederland

Publiek geld is publieke code. Open source is de noodzakelijke infrastructuur voor digitale soevereiniteit en innovatie.

De onderstaande positie is gebaseerd op onze input voor de European Open Digital Ecosystem Strategy. De bijgevoegde PDF bevat de gehele ingestuurde positie, deze is mede-ondertekend door Open State Foundation en Code for NL.

Publiek geld is publieke code. Open source is geen experiment of tijdelijke licentievorm, maar de noodzakelijke infrastructuur die onze digitale soevereiniteit, transparantie en innovatiekracht borgt.

Niet alleen broncode

Open source is meer dan alleen een methode om broncode beschikbaar te stellen; het is een fundamentele randvoorwaarde voor een concurrerende economie en een betrouwbare overheid. Sinds 2020 hanteert de Nederlandse overheid het beleid ‘Open, tenzij’. Dit betekent dat software die met publieke middelen is ontwikkeld, standaard als publiek goed beschikbaar moet zijn. Dit voorkomt verspilling, vermindert afhankelijkheid van enkele grote tech-reuzen (vendor lock-in) en maximaliseert het maatschappelijk rendement op belastinggeld. Open source is een motor voor samenwerken.

Onderzoek (Open State Foundation, 2025) toont aan dat de maatschappelijke baten van een Open Overheid in Nederland geschat worden op €4,4 miljard per jaar. Open source is hierin de drijvende kracht: het transformeert de overheid van een inefficiĂ«nte inkoper naar een waardescheppend netwerk waarbinnen innovaties door iedereen hergebruikt kunnen worden.

Open Source als Publieke Infrastructuur

Net als wegen en bruggen vormt open source de basis van onze digitale samenleving. Deze infrastructuur is echter fragiel. Open Nederland pleit voor een verschuiving van incidentele projectfinanciering naar structurele infrastructuur-financiering.

  • Digitale Soevereiniteit: Door de broncode zichtbaar en aanpasbaar te maken, behouden overheden en organisaties volledige controle over hun eigen systemen en data.
  • Democratisch Vertrouwen: In een rechtsstaat moet de overheid controleerbaar zijn. Open source maakt de werking van algoritmes en beslismodellen transparant voor burgers en toezichthouders.
  • Veiligheid: “Many eyes make bugs shallow.” Door code open te stellen, kunnen kwetsbaarheden sneller worden geĂŻdentificeerd en opgelost, wat de collectieve cyberweerbaarheid verhoogt.

Uitdagingen voor het Ecosysteem

Hoewel de kracht van open source bewezen is, ziet Open Nederland belangrijke barriĂšres die verdere groei belemmeren:

  1. De Onderhoudskloof: Er is vaak geld voor ‘nieuwe innovaties’, maar de financiering voor beheer en onderhoud van bestaande, kritieke libraries waar de hele sector op steunt, blijft achter.
  2. Mismatch in Aanbesteding: Huidige tenders sluiten open source gemeenschappen vaak uit door rigide eisen (zoals omzeteisen of verzekeringen) die niet passen bij de dynamiek van decentrale samenwerking.
  3. AI-dreiging: AI-modellen worden getraind op open code zonder wederkerigheid, wat het verdienmodel van dienstverleners en de duurzaamheid van de ‘commons’ onder druk zet.

Waar staat Nederland?

Nederland beschikt over een sterke basis met initiatieven zoals de deelname in het European Digital Infrastructure Consortium (EDIC) en nationale platformen zoals opensourcewerken.nl. De overheid erkent de waarde, maar de praktijk is weerbarstig. Er is een dringende behoefte aan professionalisering, het dichten van kennishiaten over businessmodellen en het verankeren van wederkerigheid in de markt. We moeten voorkomen dat we een stap terug doen naar gesloten systemen onder het mom van “veiligheid” of “complexiteit”.

Aanbevelingen

Voor de Publieke Sector

  1. Veranker Public Money, Public Code: Maak dit dwingend in wetgeving. Draai de bewijslast bij aanbestedingen om: comply or explain waarom er voor gesloten software wordt gekozen.
  2. Sovereign Tech Fund: Richt een Europees of nationaal fonds op dat investeert in het onderhoud en de beveiliging van vitale open source componenten.
  3. Verplicht Upstream Contributions: Gebruik inkoopmacht om het ecosysteem te voeden. Eis in contracten dat leveranciers aantoonbaar bijdragen aan de open source projecten die zij commercieel inzetten.

Voor Wetgeving en AI

  1. Bescherm de Commons: CreĂ«er juridische safe harbors in wetgeving (zoals de Cyber Resilience Act) voor non-profit ontwikkelaars om aansprakelijkheidsrisico’s te voorkomen.
  2. Eerlijke AI: Er is veel discussie over vergoedingen voor traditionele verdienmodellen waarin verdiend wordt op de verkoop van kopieën (licentieverkopers). Zorg dat de waarde die AI onttrekt aan open code terugvloeit naar de makers, bijvoorbeeld via transparante trainingsdata en collectieve vergoedingsstelsels.

Levend document

Dit is een levend document. Leden van Open Nederland kunnen dit document aanscherpen en uitbreiden.

Bewerk dit standpunt op GitHub

Meer standpunten lezen?

← Terug naar overzicht