Open Overheid

“Open is delen. Delen is Vermenigvuldigen. Delen doe je niet alleen.”

Overheidsproducten—waaronder rapporten, statistieken en kaarten—worden betaald uit publiek geld. Om deze producten te ontwikkelen heeft de samenleving een gezamenlijke investering gedaan. Deze producten zijn daarom al van de samenleving; er zouden geen beperkingen op het gebruik ervan moeten liggen.

De overheid gebruikt deze producten voor haar eigen taken, maar gelijktijdig vertegenwoordigen deze producten – waaronder data – als ‘ruwe grondstof’ een enorme economische waarde voor de bredere samenleving.^{1 2} Dankzij open data hoeven marktpartijen en burgers het wiel niet opnieuw uit te vinden. Zij kunnen bouwen op bestaande publieke infrastructuur, voortbouwend op de gezamenlijk gedane investering. Een bekend voorbeeld is de weerinformatie van het KNMI: apps als Buienradar zouden niet kunnen bestaan zonder deze open data. Dit principe noemen we: Publiek geld, publieke middelen.

Daarnaast is er het democratische contract: de samenleving geeft de overheid controle over onze leefomgeving, een geweldsmonopolie en beheer over gezamenlijke middelen (belastingen). In ruil voor veiligheid, maatschappelijke diensten en infrastructuur, vraagt de samenleving transparantie en verantwoording. Open delen is de krachtigste methode voor een overheid die actief verantwoording aflegt over deze overgedragen macht en middelen.

Open Overheid bij het delen van Informatie

Het open delen van overheidsinformatie noemen we open data. Open data is een structurele bouwsteen van de digitale samenleving. Een goed geregeld ecosysteem voor open data leidt tot economische groei, bestuurlijke efficiëntie en vertrouwen in overheid en politiek.³

Dit ecosysteem kent heldere voorwaarden die Europees zijn vastgelegd. Overheidsdata moet:

• Herbruikbaar zijn⁴;
• Machineleesbaar zijn⁵;
• Kosteloos beschikbaar zijn⁶.

Een open overheid bereikt met open data twee doelen:

1. Verantwoording afleggen: Open Data is transparant. Het maakt controle van de overheid door burgers eenvoudiger en eerlijker. Wij verwijzen graag naar het werk van ons lid, de Open State Foundation. Zij gebruiken parlementaire en bestuurlijke data om democratische controle te versterken.
2. Dienstverlening verbeteren: Burgers hebben recht op dienstverlening die past bij hun behoeften. Open data maakt het mogelijk dat externe partijen diensten ontwikkelen bovenop overheidsinformatie, vaak innovatiever dan de overheid zelf kan.⁷

Open data is daarmee een publieke waarde.

Open Overheid bij het delen van Kennis

De overheid doet namens de samenleving grote investeringen in kennis. Zij heeft hierbij een verantwoordelijkheid die voortvloeit uit het principe ‘publiek geld, publieke middelen’.

• Overheidspublicaties: De overheid is vaak opdrachtgever voor specifieke kennis, zoals onderzoeksrapporten. De overheid moet via inkoopvoorwaarden (zoals de ARVODI) actief afdwingen dat deze kennisproducten open gelicenseerd worden opgeleverd.
• Open Onderzoek: De overheid is een van de grootste financiers van kennisontwikkeling. De UNESCO Open Science Recommendation (2021) raadt overheden aan beleid te ontwikkelen dat open onderzoek de standaard maakt, en te investeren in de infrastructuur die dit mogelijk maakt.
• Open Onderwijs: De overheid is ook de financier achter veel open onderwijs, zoals N-puls en open leermaterialen. Hiermee werkt zij aan rechtvaardigheid en eerlijke kansen voor iedereen.

Open Overheid bij het delen van Cultuur

Een open overheid deelt niet alleen actuele beleidsdata, maar ook ons gedeelde verleden.⁸

• Historische overheidsdata: Naast economische waarde heeft de overheid grote impact op de toegang tot cultuur. Door rijkscollecties (zoals geboorte- en sterfregisters) als open data beschikbaar te stellen, worden initiatieven zoals Open Archieven van Bob Coret mogelijk. Hiermee kunnen duizenden mensen laagdrempelig hun familiegeschiedenis onderzoeken.
• Samenwerking: Ons lid Wikimedia Nederland werkt samen met musea en archieven om open cultuurdata breed beschikbaar te maken en te integreren in wereldwijde Wikimedia-projecten, waaronder Wikipedia.

Open Overheid bij het delen van Technologie

De overheid is ook een grote ontwikkelaar van software en technologie. Door open source in te zetten werkt de overheid aan:

• Transparantie en veiligheid: Een Open Overheid zet Open Source technologie in. Dit staat voor transparantie, controleerbaarheid en veiligheid van de systemen die ons besturen.
• Public Money, Public Code: De overheid moet het principe van ‘publiek geld, publieke middelen’ ook toepassen op door zichzelf ontwikkelde technologie. De samenleving betaalt de rekening, dus de code is van ons. Goede voorbeelden hiervan zijn de broncode van de CoronaMelder en de DigiD-app.

---

Waar staat Nederland?

Nederland beschikt over een sterke digitale basisinfrastructuur met portalen zoals data.overheid.nl en PDOK. Rijkserfgoedinstellingen vinden steeds betere manieren om data te publiceren, bijvoorbeeld via integratie in Wikidata. Open Nederland kent open initiatieven voor het primair, voortgezet en wetenschappelijk onderwijs.

Ten aanzien van Open Data geven onze leden echter aan dat het ontbreekt aan integrale datagovernance. Juridische en organisatorische onzekerheid beperkt hergebruik en samenwerking tussen bestuurslagen.⁹ Er is behoefte aan bestuurlijke consistentie, structurele financiering en gedeelde kwaliteitsnormen.

Open data is bewezen effectief als aanjager van innovatie, transparantie en vertrouwen. Nederland kan zich onderscheiden door de stap te zetten van losse initiatieven naar een samenhangende open-data-infrastructuur. Vereniging Open Nederland biedt zich aan als inhoudelijk partner en spiegel in dat proces.

Ten aanzien van het delen van kennis zien we veel bezuinigingen bij open onderwijs en open onderzoek. Dit zet niet alleen de eerlijke kansen voor onze samenleving onder druk, maar verlaagt ook de economische weerbaarheid en gezamenlijke kansen voor de toekomst.

Aanbevelingen

Voor delen van informatie (Open Overheidsinformatie)

1. Erkenning: Behandel open data als vitale publieke infrastructuur, met structurele financiering en verantwoordelijkheid belegd binnen BZK.
2. Standaardisatie: Handhaaf het ‘pas toe of leg uit’-beleid voor standaarden van het Forum Standaardisatie strikt.
3. Netwerk: Organiseer proactief overheidsbrede kennisnetwerken en betrek maatschappelijke partners zoals Open Nederland.
4. Techniek: Ontwikkel samen met de praktijk standaarden voor metadata en API’s om hergebruik te stimuleren.
5. Kwaliteit: Toets datasets jaarlijks op bruikbaarheid, kwaliteit en actualiteit.
6. Samenwerking: Stimuleer samenwerking tussen overheden en de markt via bewezen modellen zoals Startup in Residence Intergov.

Voor delen van kennis (Open Onderwijs, Open Onderzoek, Open Overheid)

1. Standaardisatie: Maak alle overheidspublicaties beschikbaar onder een open licentie. Eis dat ook van leveranciers wanneer onderzoeksrapporten ingekocht worden.
2. Netwerk: Organiseer proactief overheidsbrede kennisnetwerken en betrek maatschappelijke partners zoals Open Nederland.
3. Financiering: Financier belangrijke Open Onderwijs- en Open Onderzoek-initiatieven zoals open leermaterialen, N-puls en OpenScience.nl.

Voor delen van cultuur

1. Klankbord: Betrek maatschappelijke organisaties, waaronder de leden van Vereniging Open Nederland, als klankbord voor uitvoerbaarheid en maatschappelijke aansluiting.

---

Bronnen